Millət vəkili, professor Cəmil Həsənli saytımıza açıqlama verdi
Cəmil bəy AXC ilə İndiki Azərbaycan arasında nə kimi fərqlər var?
- Birincisi, o dövrdə İstiqlal Bəyannaməsi elan olundu və Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyəti quruldu. Lakin ADR-nin ömrü 23 ay çəkdi. Bu hadisədən illər sonra-1991-ci ildə müstəqilliyimiz yenidən bərpa olundu.Mahiyyət etibarı ilə bir vərəsəlik var və bu vərəsəlik prinsipinə uyğun olaraq indiki Azərbaycan dövləti və hakimiyyəti Xalq Cümhuriyyətinin varisidir.O ki qaldı fərqli cəhətə o vaxt parlamentli respublika idi. İndi isə prezidentli respublika forması mövcuddur. Həm də o zaman ərazilərimiz mübahisəsiz olaraq tam şəkildə əlimizdə idi. İndi isə torpaqlarımızın 20% faizi işğal altındadır.
1918-ci ildəki müstəqilliyimizi rəsmən hansı ölkələr tanımışdı?
- O zaman müstəqilliyimizi rəsmən Gürcüstan,Türkiyə,İran tanımışdı.Versal Ali şurası da ADR-nin mütəqillyini defakto və 20-ə yaxın ölkənin Azərbaycanda konsulluq idarəsi vardı. Bu fakt özü müstəqil respublikamızın diplomatik münasibətlər qurduğunun göstəricisdir. 1920-ci ilin Aprel ayında Azərbaycan höküməti Avropa və Amerika Birləşmiş Ştatlarında öz diplomatik missiyalarını açmaq haqqında parlamentdə sənəd qəbul etmişdi. Yəni Azərbaycan Versal Ali şurası tərəfindən defakto 1920-ci ilin yanvarın 11- də tanındıqdan sonra respublikanın beynəlxalq münasibətlər sisteminə geniş daxil olması dövrü başladı. Və bu da diplomatik əlaqələrin daha geniş qurulmasında özünü biruzə verirdi.
Hansı hadisədən sonra Azərbaycan müstəqilliyini itirdi?
Konkret olaraq 1920-ci ildə 11-ci qızıl ordunun Azərbaycana təcavüzü nəticəsində Azərbaycan öz müstəqilliyini itirdi. Təbii ki, bu bəzi dövlətlərin ADR-nin müstəqilliyini həzm edə bilməməsi idi. Çünki, müsəlman şərqində ilk dəfə olaraq ADR qadınlara seçki hüququ vermişdi, demokratik parlament vardı. Bir sözlə, ADR ən mükəmməl dövlət modeli idi.
Amma çox yaxşı ki, bu gün öz müsətəqilliyimizi yenidən bərpa etmişik.